Bilim ile Bilim Olmayanı Ayırt Etmek: Bir Sınır Çizme Denemesi

 

Bilim ile Bilim Olmayanı Ayırt Etmek: Bir Sınır Çizme Denemesi

Güneş tutulmasını önceden haber verebilen bir astronom ile burçlarınıza bakarak geleceğinizi söyleyen bir astroloğu düşünün. İkisi de gökyüzüyle ilgilenir, ancak birinin söylediklerine güvenir, diğerininkine kuşkuyla yaklaşırız. Neden? Çünkü bilim ile bilim olmayanı ayıran bazı temel özellikler vardır.

Bilimi diğer bilgi türlerinden ayıran en önemli ölçüt, yanlışlanabilirliktir. Bilim insanı Karl Popper’a göre bir iddianın bilimsel olması için onu yanlışlayacak bir gözlem veya deneyin mümkün olması gerekir. Yani bilim, “Ben yanılıyor olabilirim” demeyi göze alabilendir.

Örneğin “Tüm kuğular beyazdır” ifadesi bilimseldir çünkü siyah bir kuğu bulduğumuzda bu iddia çürütülebilir. Oysa “Tanrı vardır” veya “Ruhlar bizi izler” gibi ifadeleri ne kanıtlayabilir ne de çürütebiliriz; bunlar bilimsel değil, inanç veya metafizik alanına girer.

Bir başka ölçüt test edilebilirlik ve tekrarlanabilirliktir. Bilimsel bir açıklama, herkesin aynı koşullarda tekrarlayabileceği deneylerle sınanabilmelidir. Örneğin “Su 100°C’de kaynar” ifadesini herkes mutfağında test edebilir. Oysa “Köpeğim öldükten sonra rüyamda bana eve para getirmemi söyledi” gibi bir iddia ne tekrarlanabilir ne de herkes tarafından sınanabilir.

Astrolojiyi ele alalım. Burç yorumları o kadar genel ve muğlaktır ki (“Bugün beklenmedik bir haber alabilirsiniz”) her duruma uyarlanabilir. Bilimsel testler astrolojinin şans ötesinde bir başarısı olmadığını göstermiştir. Astronomi ise gezegenlerin hareketlerini kesin matematiksel formüllerle açıklar, gözlemlerle sürekli test edilir ve hatalarını düzeltir.

Psikanaliz de ilginç bir örnektir. Freud’a göre bastırılmış dürtüler rüyalarımızı etkiler. Peki bu iddiayı nasıl çürütebiliriz? Her rüyayı bu teoriyle açıklamak mümkündür, yanlışlanamaz. Modern psikoloji ise davranışları ölçülebilir verilerle, kontrollü deneylerle inceler.

Parapsikoloji, telepati, durugörü, psikokinezi (telekinezi) ve önsezi gibi beş duyu organıyla algılanamayan, bilimsel olarak açıklanamayan "doğaüstü" veya paranormal olayları ve insanın sıra dışı yeteneklerini inceleyen araştırma alanıdır. Parapsikoloji, geleneksel bilimler (fizik, psikoloji) tarafından kabul edilen kuralların dışında kaldığı için "sözdebilim" olarak nitelendirilir. Bunun temel nedeni, incelenen paranormal olayların tekrarlanabilir, kesin ve tutarlı kanıtlarının sunulamamasıdır.

En nihayetinde, bilimle bilim olmayanı ayırmak için şu soruları sormalıyız: Bu iddia yanlışlanabilir mi? Test edilebilir mi? Sonuçlar tekrarlanabilir mi? Bilim, insanın yanılma ihtimalini kabul ederek ilerleyen, kendini düzelten bir yöntemdir. En büyük gücü de budur: Kesinlik iddia etmez, ama zamanla daha iyi açıklamalara ulaşır. Astroloji, parapsikoloji gibi alanlar ise bu testlerden geçemedikleri için bilim sınıfına giremezler. Bu ayrımı yapabilmek, günümüzde bilgi kirliliğiyle dolu bir dünyada en önemli becerilerden biri olarak görülmektedir. Sözde bilim bilimsel bilgi gibi sunulduğunda yanlış yönlendirmelere neden olabilir. Özellikle sağlık teknoloji ve toplumla ilgili konularda sözde bilimlerin yaygınlaşması ciddi zararlara yol açabileceğinden bu ayrım daha da önem kazanır.